Á PHỤ MỘ (1)
Nhãn khan Bá thượng ngũ vân phù (2)
Cấp cấp phương đồ nhất kích mưu (3)
Đãn đắc thử tâm vô phụ Sở (4)
Bất tri thiên mệnh dĩ quy lưu (5)
Bá đồ dẫn diệt thiên niên hậu ,
Cổ mộ hoang lương tam xích thu .
Đa thiểu nhất tâm trung Sở sự ,
Mỗi vi thiên hạ tiếu kỳ ngu . (6)
Tạm dịch
MỘ Á PHỤ
Mắt thấy mây năm màu nổi đất Bá Thượng
Còn bày mưu đánh một trận vào kẻ thù .
Chỉ một lòng không phụ Sở,
Không biết mệnh trời đã về họ Lưu
Mưu đồ bá nghiệp tiêu mất nghìn năm sau ,
Mồ xưa lạnh lẽo dưới ba thước cỏ thu
Nhiều ít một lòng trung với Sở ,
Thường bị người đời cười là ngu .
MỒ Á PHỤ
Chòm mây năm sắc vờn trên đê
Ngôi mồ ẩn hiện một vùng riêng
Lòng người nằm đó không phụ Sở
Biết kêu trời định phải về Lưu
Nghìn năm nghiệp bá còn ghi vết
Mộ cổ hoang lương dưới trời thu
Nhiều ít tấc lòng trung với Sở
Ngại lời thiên hạ trích người ngu
Chú thích :
(1)Á Phụ : Chú , tức là Phạm Tăng , học rộng tài cao . Tần Thủy Hoàng tàn bạo , khắp nơi nổi dậy . Có hai lực lượng mạnh nhất là Hạng Võ và Lưu Bang
Bảy mươi tuổi , Phạm Tăng ra giúp Hạng Võ , được tôn là Á Phụ , khuyên Hạng Võ giết Lưu Bang nhiều lần nhưng Hạng Võ không nghe . Trúng kế chia rẽ của mưu thần Lưu Bang, Hạng Võ tước binh quyền Phạm Tăng và đuổi đi . Về đến Bành Thành , Phạm Tăng bị ung nhọt mà chết
(2)Bá Thượng ngũ vân ph:
Phạm Tăng thấy mây năm màu nổi trên đất Bá Thượng ( Đất Bái , phía đông Trường An tỉnh Thiểm Tây ) .Lưu Bang nguyên là đình trưởng ở đây . Cùng với các bạn Phàn Khoái , Tiêu Hà , Tào Tham , Chu Bột,..., Lưu Bang khởi nghĩa chống bạo Tần . Phạm Tăng theo giúp Hạng Võ , bày mưu, tôn một người cháu của Vua nước Sở lên làm Sở Hoài Vương .Sở Hoài Vương qui định rằng " Ai vào Quan Trung ( kinh đô nước Tần ) trước nhất , sẽ làm Vua "
Quân Sở ( Quân Hạng Võ ) mạnh hơn ,lại có Phạm Tăng nhưng đi đến đâu thì giết đến đó , làm cho quân Tần và dân mỗi thành liều chết chống lại nên vào Quan Trung sau quân Hán ( Lưu Bang )
Lưu Bang lấy nhân nghĩa làm đầu ,trước khi đánh mỗi thành quân Tần trấn giữ , đều gởi thư khuyến dụ . Chiếm được thành thì ra nghiêm lệnh cấm hạch sách , quấy nhiễu dân nên được lòng quân dân Tần , vào Quan Trung sớm hơn quân Sở
Phạm Tăng thấy mây năm màu nổi trên đất Bái , đã biết rằng cơ đồ sẽ thuộc về Lưu Bang
(3) Nhất kích mưu : Hạng Võ nhất quyết không nhường Lưu Bang . Biết mình yếu nên Lưu Bang khiêm tốn xin vào đất Ba Thục (Tứ Xuyên ) nhưng Phạm Tăng vẫn quyết giết Lưu Bang . Trong buổi tiệc Hồng Môn , Phạm Tăng sai Hạng Trang múa kiếm để giết Lưu Bang nhưng không thành . Về sau , Lưu Bang từ đất Thục , đem quân tiến ra đánh và thắng Hạng Võ , Hạng Võ phải tự tử tại bến Ô Giang .
(4)Sở Bá Vương: Hạng Võ lên ngôi Vua , lập ra nước Sở . Hạng Võ được gọi là Sở Bá Vương
(5) Lưu : là Lưu Bang
Lưu Bang đánh thắng Hạng Võ , lập ra nhà Hán :Tây Hán Vương Mãng cướp ngôi nhà Hán . Lưu Tú diệt Vương Mãng , lập ra nhà Đông Hán .
Nguyễn Du đem từ " Lưu " để đối với từ " Sở " là không chuẩn : một bên là họ của người , một bên là tên của một nước nhưng từ " Hán " cùng thanh trắc với từ " Sở "...
(6)Đời sau cho Phạm Tăng là " ngu trung "
Phạm Tăng trên thông thiên văn , dưới thông địa lý , đã biết " chân mệnh thiên tử " là Lưu Bang rồi mà vẫn còn ngoan cố , ra sức trung thành với Hạng Võ , bày mưu tính kế giết cho được Lưu Bang
Người ta nói :" Mưu sự tại nhân , thành sự tại thiên " . Phạm Tăng cho rằng :" Xưa nay nhân định thắng thiên cũng nhiều " nhưng rồi không vượt qua được " Thiên mệnh " , chết trong cô đơn và uất hận
